پژواکابزارهای آماده‌ی کوییز و بازی کلاسی برای شروع خوب‌اند، اما خیلی زود به سقف می‌رسند: محتوای مؤسسه را نمی‌شناسند، با برنامه‌ی درسی هماهنگ نیستند و داده‌ای که جمع می‌کنند در اختیار مؤسسه نیست. به همین دلیل، بسیاری از مؤسسه‌های آموزشی آنلاین به سمت بازی آموزشی اختصاصی می‌روند؛ بازی‌ای که با کتاب‌ها، سطحها و برند خودشان ساخته شده است. در این راهنما مسیر ساخت چنین بازی‌ای را از ایده تا اجرا در کلاس آنلاین مرور می‌کنیم.
چرا بازی اختصاصی؟
- محتوای خود مؤسسه: سؤال‌ها و فعالیت‌ها مستقیم از کتاب‌ها و جزوه‌هایی ساخته میشوند که در کلاس تدریس میشوند.
- هماهنگی با برنامه‌ی درسی: هر مرحله‌ی بازی به یک درس یا هدف یادگیری مشخص گره می‌خورد.
- برند مؤسسه: نام، رنگ و لحن مؤسسه در بازی دیده میشود و تجربه‌ی یادگیرنده یکپارچه می‌ماند.
- داده و گزارش: نتیجه‌ی بازیها به گزارشی برای مدرس و مدیر آموزشی تبدیل میشود.
- قالب مناسب مخاطب: بازی همان‌جایی اجرا میشود که یادگیرنده‌ها هستند؛ در کلاس زنده، در مرورگر یا در پیام‌رسان.
اگر هنوز درباره‌ی خود رویکرد بازی‌محور تصمیم نگرفته‌اید، مقاله‌ی بازی‌سازی آموزشی (Game-based Learning) چیست؟ نقطه‌ی شروع خوبی است.
مراحل ساخت بازی آموزشی؛ از ایده تا اجرا
ساخت یک بازی آموزشی اختصاصی را میشود در هشت گام توضیح داد که در عمل در شش ایستگاه اصلی کنار هم قرار می‌گیرند:
۱. نیازسنجی
کار با چند پرسش ساده شروع میشود: مشکل اصلی کلاسها چیست؟ افت توجه در کلاس زنده، تمرین نکردن بین جلسه‌ها یا فراموش شدن مباحث قدیمی؟ یادگیرنده‌ها در چه گروه سنی و چه سطحی‌اند و بیشتر با چه دستگاهی وصل میشوند؟ کلاسها روی چه سامانه‌ای برگزار میشوند؟ پاسخ این پرسش‌ها قالب و اندازه‌ی پروژه را تعیین می‌کند.
۲. تعیین هدفهای یادگیری
هر بازی باید هدف آموزشی روشن و قابل‌سنجش داشته باشد؛ مثلاً «یادگیرنده واژه‌های هر درس را در جمله به‌درستی به کار ببرد» یا «مسئله‌های کسر را بدون کمک حل کند». هدف روشن، هم طراحی بازی را جهت می‌دهد و هم معیار سنجش موفقیت را مشخص می‌کند.
۳. طراحی بازی
در این مرحله سازوکار بازی تعیین میشود: رقابتی یا تیمی، کوتاه یا مرحله‌ای، زنده یا انفرادی. قانون‌ها، نوع بازخورد، امتیازدهی و مسیر پیشرفت روی کاغذ طراحی میشوند. اصل مهم این است که حرکت اصلی بازی همان مهارتی باشد که هدف درس است، نه یک سرگرمی جدا که سؤال‌ها به آن چسبانده شده‌اند.
۴. آمادهسازی محتوا از منابع خود مؤسسه
این بخش معمولاً سنگین‌ترین قسمت کار است و جایی است که ایجنت‌های هوش مصنوعی بیشترین کمک را می‌کنند. ایجنت کتاب‌ها و جزوه‌های مؤسسه را می‌خواند، درس‌ها را به مباحث نگاشت می‌کند و برای هر مبحث سؤال و فعالیت در چند سطح دشواری می‌سازد. سپس مدرس‌های مؤسسه نمونه‌ها را بازبینی و اصلاح می‌کنند تا دقت علمی و لحن آموزشی حفظ شود.
۵. ساخت نمونهی اولیه
یک نسخه‌ی ساده اما قابل‌بازی، با چند مرحله و محتوای محدود، ساخته میشود. هدف نمونهی اولیه زیبایی نیست؛ هدف این است که زودتر معلوم شود بازی قابل‌فهم است، به اندازه‌ی کافی چالش دارد و در کلاس واقعی اجرا میشود.
۶. اجرای آزمایشی با یک کلاس
نمونهی اولیه در یک یا دو کلاس واقعی اجرا میشود. مشارکت، زمان هر مرحله، سؤال‌های مبهم و نظر یادگیرنده‌ها و مدرس ثبت میشود. بسیاری از بهترین تغییرها در همین مرحله کشف میشوند؛ مثلاً اینکه زمان پاسخ کوتاه است یا یکی از قانون‌ها برای کلاس گیج‌کننده است.
۷. راهاندازی
پس از اصلاح، بازی برای همه‌ی کلاس‌های هدف فعال میشود. یک راهنمای کوتاه برای مدرس‌ها، یک جلسه‌ی آشنایی و مسیری روشن برای گزارش مشکل، اجرای روان را ممکن می‌کند.
۸. تحلیل داده و بهبود
بعد از راهاندازی، داده‌ها کار اصلی را انجام می‌دهند: کدام سؤال‌ها بیش از حد آسان یا سخت‌اند، کدام مرحله‌ها رها میشوند و کدام مباحث برای کلاس دشوارند. این گزارشها هم بازی را بهتر می‌کنند و هم به مدرس نشان می‌دهند کجای درس به مرور بیشتری نیاز دارد.
بازی در چه قالبی اجرا شود؟
- بازی تحت وب: با یک لینک روی موبایل و رایانه باز میشود و به نصب نیاز ندارد؛ مناسب تمرین انفرادی و بین جلسه‌ها.
- بازی در مینیاپ تلگرام: یادگیرنده بدون خروج از پیام‌رسان بازی می‌کند و یادآوری‌ها هم همان‌جا می‌رسند؛ مناسب تمرین‌های کوتاه روزانه مثل بازی واژگان.
- بازی زندهی کلاسی: مدرس صفحه‌ی بازی را در کلاس آنلاین، روی سامانههایی مثل Google Meet، اسکایروم یا Adobe Connect، به اشتراک میگذارد و یادگیرنده‌ها با گوشی یا یک لینک جداگانه پاسخ می‌دهند.
- افزونه‌ی سامانهی مدیریت یادگیری (LMS): اگر مؤسسه سامانه‌ای مثل Moodle دارد، بازی به‌عنوان یک فعالیت داخل آن قرار می‌گیرد و نتیجه‌ها کنار نمره‌ها و تکالیف ثبت میشوند.
بسیاری از مؤسسه‌ها ترکیبی از این قالبها را انتخاب می‌کنند: بازی زنده برای شروع و پایان جلسه و مینیاپ یا نسخه‌ی وب برای تمرین بین جلسه‌ها. اگر در کنار بازی به لایه‌ی امتیاز، نشان و رده‌بندی هم فکر می‌کنید، مقاله‌ی گیمیفیکیشن کلاس آنلاین: ۱۰ ایده‌ی عملی را ببینید.
مؤسسه چه چیزهایی باید فراهم کند؟
- منابع درسی، مثل کتاب‌ها، جزوه‌ها و نمونه‌تمرین‌ها، به‌همراه ترتیب تدریس آنها؛
- سطحها و هدفهای یادگیری هر گروه از یادگیرنده‌ها؛
- یک مدرس یا مدیر آموزشی به‌عنوان هماهنگکننده برای بازبینی محتوا؛
- یک یا دو کلاس داوطلب برای اجرای آزمایشی؛
- هویت بصری، مثل لوگو و رنگ‌های سازمانی؛
- اطلاعات سامانههایی که کلاسها روی آنها برگزار میشوند.
چه عواملی زمان پروژه را تعیین می‌کنند؟
زمان ساخت یک بازی آموزشی عدد ثابتی ندارد و به این عوامل بستگی دارد:
- تعداد قالبها و تعداد بازی‌های مختلف؛
- حجم محتوا و تعداد سطحها و درس‌ها؛
- میزان آماده بودن منابع؛ مثلاً اینکه کتاب‌ها فایل متنی دارند یا فقط نسخه‌ی اسکن‌شده؛
- نیاز به اتصال به سامانههای موجود مؤسسه؛
- عمق گزارشها و داشبوردهای مدرس؛
- سرعت بازبینی محتوا و بازخورد از طرف مؤسسه.
شروع کوچک، مثلاً یک بازی برای یک سطح، معمولاً سریعترین راه برای دیدن نتیجه است؛ همان رویکردی که در میکروسَس‌های پژواک دنبال می‌کنیم.
مالکیت محتوا و داده
پیش از شروع هر پروژه، مالکیت باید روشن باشد. اصل منطقی این است که محتوای آموزشی‌ای که مؤسسه فراهم می‌کند و داده‌ی یادگیرنده‌ها متعلق به خود مؤسسه بماند و شیوه‌ی استفاده از کد و موتور بازی، میزبانی و پشتیبانی در توافق‌نامه به‌روشنی نوشته شود. درباره‌ی داده‌ی یادگیرنده‌ها هم فقط اطلاعات لازم جمع شود و دسترسی به گزارشها به افراد مسئول محدود باشد.
از ایده تا کلاس با پژواک هوشمند
پژواک هوشمند بازی‌های آموزشی اختصاصی، مینی‌اپ‌ها و ابزارهای هوشمندسازی کلاس آنلاین را برای مؤسسه‌ها طراحی و پیاده‌سازی می‌کند و ایجنت‌های هوش مصنوعی را برای تولید محتوای بازی از منابع خود مؤسسه به کار می‌گیرد. جزئیات این سرویس را در صفحه‌ی بازی‌سازی آموزشی و هوشمندسازی کلاس آنلاین و نمونه‌کارهای آموزشی ما را در صفحه‌ی EdTech پژواک ببینید.
اگر ایده‌ای برای بازی آموزشی مؤسسه‌تان دارید یا هنوز نمی‌دانید از کجا شروع کنید، از طریق صفحه‌ی تماس یک جلسه‌ی مشاوره‌ی رایگان درخواست کنید تا با هم نیازسنجی اولیه را انجام دهیم و قالب مناسب را پیدا کنیم. برای آشنایی بیشتر هم می‌توانید صفحه‌ی بازی‌سازی آموزشی را ببینید.